De Griekse godin Europa werd, vanuit het Midden-Oosten bezien als de plaats waar de zon ondergaat, het Avondland. Niet met oorlog, onderdrukking en uitbuiting. Terecht, want ons Europa heeft dan wel vijf eeuwen lang de wereld meedogenloos beheerst maar zich na vijfenzeventig jaar van de oorlog afgewend naar vrede. De mooie woorden die wij onze normen en waarden noemden, maakten daarvóór geen indruk op de miljoenen slaven die we versleepten en op de koelies die voor ons gewin de velden moesten bewerken. De ex-koloniën hebben nu hun eigen heren maar onderdrukking en plundering zijn niet vergeten. Wij zelf leven in welvaart maar hebben straatarme landen achtergelaten met een gemiddeld inkomen van amper tien procent van het onze. Maar wij Europeanen spaarden onze mede-Europeanen ook niet. We begonnen twee verwoestende wereldoorlogen met honderd miljoen doden en verwoeste steden. We trokken een gruwelijke les daaruit en stopten met wereldbeheersing en oorlog. Als dank zetten we Europa op het meest gebruikte euromuntstuk.

Het is goed die feiten in gedachten te houden nu we ons zorgen maken over de toekomst van Europa, van onze kinderen en kleinkinderen. Want om ons heen voltrekt zich nog steeds een groot wonder. Wij bloeddorstige Europeanen kwamen, toen we uit onze koloniën waren verdreven, tot de conclusie dat het best eens verstandig kon zijn te gaan leven naar de mooie woorden die we spraken tegen koelies en slaven.

De eeuwenlange aartsvijanden Duitsland en Frankrijk begonnen, toen de Koude Oorlog nog woedde, aan de bouw van een verenigd Europa. Het werd geen staatkundig maar wel een economisch verenigd Europa waarin vele grenzen vervaagden, waarin na de val van de Muur ook plaats was voor de Oost-Europeanen, waarvan velen nooit democratische vrijheid hadden beleefd. Die opname was alleen mogelijk doordat Europa niemand militair bedreigde en nog onder de paraplu van onze sterke achterkleinkinderen uit Amerika schuilde.
In 2019 is er vijf en zeventig jaar vrede en vrijheid in onze stad Eindhoven. Pas tientallen jaren later in heel Europa. Onze politici waar we zo op schimpen, hebben dit wonder volbracht. Ook buiten Europa is het oorlogsgeweld veel minder geworden dan in de vorige, meest bloeddorstige eeuw van de menselijke geschiedenis, al wordt in sommige landen nog gemoord.

Wij Nederlanders voelen ons volgens het CPB voor 88% gelukkig, een cijfer dat slechts in een paar andere Europese landen nog hoger is. Allemaal echt democratische bestuurde landen, u weet wel, door die democratie waar we zo op mopperen.

Maar nu pakken zich donkere wolken boven Europa samen. Sommige gevaarlijke leiders van buiten de EU zien Europa niet meer als vriend. Waren er in de jaren na de val van de Muur nog kansen op goede wereldverhoudingen, de wereld wordt nu weer harder. De spanning verschuift naar Azië, waar onze achterkleinkinderen uit Amerika proberen hun enige echte concurrent om de wereldmacht klein te houden. Die achterkleinkinderen overwegen ook hun militaire Europa-paraplu weg te trekken. Daar waren we niet op bedacht. We waren zo trots op ons economisch geslaagde experiment dat we dachten ongewapend verder te kunnen naar een voorbeeldige politieke eenheid. Dat was een dubbele vergissing. De afgunstige wereld laat ongewapende rijkaards nooit met rust en die politieke eenheid bleek onhaalbaar.

Maar de grootste bedreiging komt van binnen Europa waar bij de generaties die de oorlog niet hebben meegemaakt, onvrede heerst over de ongelijke verdeling van welvaart en waar de onderbuikgevoelens van extreemrechts weer opkomen, zoals vóór die verwoestende oorlogen. De massale hoeveelheid leugens die populistische politici met succes in Groot-Brittannië, de VS en Italië uitstrooiden, maakt duidelijk dat een flink deel van die 88% gelukkigen zich laat bedriegen.

Onze democratie is echter succesvol gebleken bij de wederopbouw van Europa. Zij berust op het uitgangspunt dat overleg tussen politieke tegenstanders een basis van democratie is en dat burgers in het resultaat van dat overleg moeten berusten. Democratie werkt daarom langzaam. Misschien te langzaam tegenover de machten die ons bedreigen maar er is geen andere weg om onze vrijheid te behouden. We moeten op de moeizame weg die we nu begaan ons vrije Europa versterken in plaats van aan de poten te zagen en het politieke gevecht met de populisten en de extreem-rechtsen niet ontwijken maar aangaan. Na het wonder van het huidige, vredige Europa zal er dan een nieuw wonder ontstaan, het wonder van Europa dat een welvarend, democratische stukje wereld blijft dat voor het eerst in haar geschiedenis, wellicht als enig vreedzaam stukje wereld, blijft proberen iets waar te maken van wat wij onze normen en waarden noemen. Dan pas zal godin Europa ook nog Vredesengel worden.