Aan veruit de meesten die het woord “Vergeltungswaffen” lezen, zal de betekenis van het woord Vergeltung ontgaan. Zij hebben niet de ratelende vliegende bommen V1, door de Duitsers “Vau Einz” genoemd, over hun huis horen gaan of angstaanjagend door de wolken zien suizen. Niet de vrees gevoeld dat het geratel zou stoppen en hun huis of hun leven zou vernietigen. Van de V2-raket, de “Vau zwei”, hadden ze hoogstens op heldere dagen de witte condens-sporen hoog in de blauwe lucht gezien. Dat er ook nog een V3, Vau drei”, is geweest, zal vrijwel niemand weten. Alleen de V1 heb ik gekend. De herinnering aan de vliegende bommen gaat terug naar de maanden na de bevrijding in september 1944 en vooral naar die ene pikdonkere avond van 16 december 1944. We hoorden, ik denk om een uur of acht, het monster aankomen en zagen de gloed van de steekvlam tussen de laaghangende winterwolken soms helder, dan weer voortrazend achter een dikke wolk. We hadden dat rare, krakende geluid al meer gehoord en wisten dat het zaak was goed te luisteren, want als het geluid ophield, kwam hij naar beneden. We waren wel gewend aan aanvallen uit de lucht. Het bombardement op sinterklaasdag 1942, later nog eens in 1943, de luchtaanvallen op het vliegveld en tenslotte het bombardement door de Duitsers op 19 september 1944, na de intocht van de bevrijders, een paar maanden pas geleden toen de V1 neerkwam. We dachten toen nog dat de bommen op weg waren naar Engeland dus we keken rustig omhoog, alsof het een feestvuurwerk was. Maar ergens boven de pastoor van Arskerk stopte het gerammel van de motor wél. Een paar seconden later hoorden we een geweldige explosie die de ramen deden trillen en de wolken even hel verlichtte. Ons huis was niet geraakt maar de bom moest wel dichtbij zijn neergekomen. Al was ik al een jongen van een jaar of twaalf, ik mocht niet gaan kijken. Dus de volgende morgen ging ik niet naar mijn eerste klas van het Gemeentelijk Lyceum in het noodgebouw aan de Oranjestraat. Het lyceum zelf aan de Julianastraat was nog niet beschikbaar, ik meen omdat er Engelse soldaten in waren gelegerd. Tijd genoeg dus om rond te kijken in de buurt van de Kruisstraat waar de bom was neergekomen. Een enorme ravage van verwoeste huizen en weggeslingerde muren en balken. Overal in de buurt waren de ramen weggeslagen en dakpannen op straat terecht gekomen. Men was nog druk bezig de mensen onder het puin uit te halen en met ambulances weg te brengen. Ook Engelse soldaten met legerambulances hielpen daarbij. Soms zagen we afgedekte draagbaren langskomen, begeleid door huilende mensen die meereden met de wagens. Soms hoorden we iemand een naam roepen van een familielid dat nog niet was gevonden. De oorlog, die we al bijna vijf jaar kenden, was nu plotseling dichtbij gekomen, had ons zijn wrede gezicht getoond. We fietsten over het Hemelrijken en de Boschdijk stil naar huis.

Pas vele jaren na de oorlog werd de geschiedenis van de Vergeltungswaffen bekend. Al in 1936 was het ontwerp voor de V1 klaar en werd door de Duitsers in Peenemunde op het eiland Rügen gewerkt aan de opzet van de seriebouw. Dat betekent dat nazi-Duitsland al snel na Hitlers machtsovername was begonnen met de ontwikkeling van V1’s. Er werd in Peenemunde dus al gewerkt aan een agressief wapen, want de V1’s hebben nooit een ander doel gehad. Terwijl Chamberlain in 1938, na de verkwanseling van het Tsjechische Sudetenland aan Duitsland, bij zijn terugkeer in Londen trots zwaaide met een briefje waarop stond  Peace in our time,waren er al aardige vorderingen gemaakt met een wapen dat slechts enkele jaren later dood en vernietiging in datzelfde Londen zou zaaien. De Britten hadden een sterke geheime dienst dus ze hebben ongetwijfeld geweten wat er in Peenemunde gebeurde. Die conclusie maakt duidelijk wat grote politieke uitspraken waard zijn en roept de vraag op of dat nu, drie kwart eeuw later nog zo is…

Hoe dan ook, de eerste testvluchten met de V1 werden in 1942 gemaakt. Ook dat jaar dient in perspectief te worden geplaatst, want 1942 was het kanteljaar van de Tweede Wereldoorlog. Het Duitse leger liep vast voor Stalingrad: een heel Duits leger werd ingesloten en geleidelijk vernietigd. De luchtaanvallen op Duitse steden waren begonnen, minder dan twee jaar na de mislukte Duitse “Blitzkrieg” tegen Engeland, het Duitse leger was in Noord-Afrika bij el Alamein verslagen en de Verenigde Staten hadden in de zeeslag bij Midway de vloot van Hitlers bondgenoot Japan vernietigend verslagen. Het was voor insiders duidelijk dat Hitler, amper een jaar na de inval in Rusland, zijn oorlog ging verliezen. Achteraf mag men stellen dat de “overweldigende kracht” die ook door Hitlers tegenstanders aan het Duitse legeren werd toegeschreven, nooit heeft bestaan. Ook daarvan kan men stellen dat de geheime diensten wisten hoe het gesteld was met dat leger, met het ontbreken van winterkleding, met het tekort aan benzine. Ook na de de oorlog is nooit openbaar gemaakt dat al in 1942 bekend was hoe slecht de militaire situatie voor Duitsland eigenlijk was. De grote vraag is in hoeverre de door Roosevelt en Churchill in januari 1943 op de conferentie van Casablanca geformuleerde eis tot onherroepelijke overgave de oorzaak is geweest van het verlengen van de oorlog met twee-en-een-half jaar. In de resterende jaren van de oorlog stierven tientallen miljoenen en burgers. De eis heeft er vrijwel zeker toe geleid dat het voor vele Duitse militairen door deze eis onmogelijk werd een eind aan de heerschappij van Hitler te maken.

 

De Vergeltungswaffen speelden een grote rol nu duidelijk was dat de oorlog ook na het kanteljaar 1942 in volle hevigheid zou doorgaan. De V1 werd gebruiksklaar gemaakt. Er werden 50.000 stuks gefabriceerdin een ondergrondse fabriek in de Harz waarbij tienduizenden dwangarbeiders onder de meest onmenselijke omstandigheden werden ingezet. Londen kreeg opnieuw de volle laag. Maar geleidelijk kon men de V1-aanvallen afweren. De steeds sterkere luchtmachten van Groot Brittannië en Amerika brachten veel schade toe aan lanceerinstallaties en fabrieken en hun luchtmachten hadden een trucje bedacht om de V1’s in de lucht onschadelijk te maken. Ze gingen er naast vliegen. Een onderschepping gebeurde letterlijk. Als men V1’s boven Het Kanaal of de Noordzee waarnam, vlogen er jagers op af. Aanvankelijk probeerden die de V1’s neer te schieten. De explosie van de springkop was echter zeer gevaarlijk voor de achter de V1 aan vliegende piloten. Daarom bedachten Engelse piloten een simpele truc. Een snel jachtvliegtuig vloog naast de V1 en tikte met zijn vleugeltip onder de vleugeltip van de V1. De V1 begon hierdoor rond te tollen en viel vervolgens stuurloos in Het Kanaal of dook de grond in. Naast de Mustang en de Tempest was de Spitfire Mk XIV het enige type jachtvliegtuig dat hier snel genoeg voor was. Deze tactiek raakte echter bekend bij de Duitsers, die vervolgens detonators aan de vleugels monteerden die explodeerden bij aanraking. Dit maakte een eind aan de toepassing van deze simpele truc. In augustus 1944 waren de tegenmaatregelen van de geallieerden zo georganiseerd dat bijna alle V1-wapens werden neergehaald voordat ze hun doel hadden bereikt. De V1 was geen raket maar een straalvliegtuig.

Al in 1939 deed Duitsland dan ook experimenten met een straaljager, de Me262. Met deze techniek waren de Duitsers dus ver voor op andere landen die pas aan het einde van de oorlog straaljagers produceerden. De Me262 was een tweemotorig toestel dat een snelheid van bijna 800 km per uur kon bereiken, in alle opzichten een revolutionair wapen. De bedoeling was dat de Me262 alle jachtvliegtuigen zou opvolgen. Waren er meer Me262’s geweest, was de oorlog misschien anders afgelopen. De V1 was niet alleen voorloper als onbemand straalvliegtuig, het was ook het eerste vliegtuig waarmee proeven werden gedaan als zelfmoordtoestel dat gerichte aanvallen op schepen kan uitvoeren. De legerleiding gaf echter de voorkeur aan de toepassing van de V1 als vliegende bom maar wellicht hebben de Japanners van het zelfmoordplan gehoord want zij vormden eskaders Kamikazes, vliegtuigen met piloten die in het laatste jaar van de oorlog zelfmoordaanvallen op Amerikaanse schepen uitvoerden. Kamikaze is een “goddelijke wind” en verwijst naar de verhalen over de storm die Japan in de dertiende eeuw tot twee keer toe gered zou hebben van een Mongoolse invasie. Een van de hoge Japanse officieren van dit project vertelde dat zij niet verwachtten de oorlog te winnen maar hoopten op basis van de zware schade die de kamikazes aan de Amerikaanse vliegdekschepen toebrachten, betere conditie te kunnen bedingen als ze zich overgaven. Dat is interessant omdat Hitler, toen hij besefte dat Duitsland ging verliezen, met het Ardennenoffensief hetzelfde wilde bereiken. In die tijd was de V1 voor Engeland geen gevaar meer, maar hij werd wél tegen Antwerpen, de aanvoerhaven van de geallieerden, gebruikt tijdens het Duitse Ardennenoffensief.

De opvolger van de V1 was de bestuurbare raket V2 die ook, net als de V1, werd gebouwd in de ondergrondse fabriek in de Harz. De V2 was ontworpen door Werner von Braun. De eerste V2 werd op 8 september 1944 afgevuurd vanuit Wassenaar. Daarna werden tot maart 1945 3000 raketten afgevuurd, vooral naar Londen en Antwerpen, de belangrijkste haven van de geallieerden. Een V2 kwam in Antwerpen op een bioscoop terecht en doodde 567 burgers. Londen onderging nu voor de derde maal een bombardement na de Blitz in 1940 en de V1’s in 1943. Maar ook in Maastricht kwamen na de bevrijding van de stad negentien v2’s neer, sommige in het centrum. Aanvankelijk werden V2’s af geschoten vanaf vaste lanceerplaatsen, zoals Wassenaar. Vooral pleinen waren daarvoor zeer geschikt door hun vaste ondergrond en omdat huizen de wind tegenhielden. Maar al snel ging men over op mobiele lanceerinstallaties, die een half uur na de lancering weer waren afgebroken en dus niet te vinden waren voor vliegtuigen.

Dat er nog een derde Vergeltungswaffe V3 was, is niet zo bekend.De V3 was bedoeld om Engeland en in het bijzonder Londen te bombarderen. De V3 was een Duits meerkamerkanon waarmee de snelheid van de granaten zo hoog was dat men hoopte Londen te bereiken. Het fort van Mimoyecques, is een van de meest indrukwekkende gebouwen die door de Duitsers werden bedacht. Deze geheime basis, op enkele kilometers van Cap Gris-Nez, in Landrethun-le-Nord, moest dienen voor de installatie van het gigantische ondergrondse kanon, V3. Op 6 juli 1944 werd de locatie door de Royal Air Forcemet reusachtige Tallboy-bommen geraakt,  wat het einde betekende van een ernstige bedreiging voor de Londenaren.

De drie Vergeltungswaffen hebben geen beslissende invloed gehad op het verloop van de Tweede Wereldoorlog. Ze hebben wel tienduizenden doden veroorzaakt maar dat aantal valt in het niet bij de tientallen miljoenen burgers en militairen die in de andere activiteiten stierven. Wel namen ze belangrijke delen van de industriële capaciteit van de Duitsers en van de geallieerden in beslag, zowel bij ontwikkeling en productie aan de ene kant als bij de verdediging tegen deze wapens. Ook zijn tienduizenden gevangenen en naar Duitsland gesleepte mannen en vrouwen gestorven aan de onmenselijke behandeling die zij ondergingen bij de productie en installatie van de wapens.

Het gebruik van het woord Vergeltung werd door Hitler gebruikt om de Duitse burgers wijs te maken dat de Vergeltungswapens vergelding waren voor de toen al zware bombardementen op Duitsland. Maar diezelfde burgers zullen zich nog wel herinneren hoe ze juichten toen Hitler in zijn redevoeringen er mee dreigde de Engelse steden “aus zu radieren”, van de kaart te schrappen. Hysterisch klapten die burgers hem toen toe. Ze vergaten dat Hitler met zijn bombardementen op het Spaande stadje Guernica het startschot gaf voor de terreurbombardeneten op burgerdoelen. En ook dat de Duitse luchtmacht in 1940 geprobeerd had de Engelsen met terreurbombardementen tot overgave te dwingen.

Een ander aspect van de V-wapens is dat ze het begin waren van een van de belangrijkste wetenschappelijk ontwikkelingen uit de twintigste eeuw. Het feit dat de Duitse industrie en wetenschap veel eerder dan andere landen beseften hoe belangrijk straalaandrijving was, de V1, geleide rakettechnologie, de V2, en straaljagers, de bovengenoemde Me262, waren, geven aan dat de Duitse industrie op bepaalde gebieden leidend was in de wereld. Het feit dat deze kennis geforceerd en met meedogenloze inzet van menselijke arbeid, in slechts enkele jaren in de praktijk kon worden gebracht, zou ons tot nadenken moeten stemmen. De Noord-Koreaanse atoombommen zijn vergelijkbare en nog veel verontrustendere feiten. Die kwamen tot stand in landen waar techniek en wetenschap veel minder ver waren dan in andere landen.

De Duitse kennis van rakettechnologie heeft er toe geleid dat zowel Rusland als de Verenigde Staten raketdeskundigen meenamen naar hun landen en hen daar inzetten om raketwapens te ontwikkelen. Werner von Braun ontwierp voor de Amerikanen de Jupiterraket die de eerste Amerikaanse satelliet in een baan om de aarde bracht. Bij de NASA droeg hij bij aan het ontwerp van de Saturnus V-raket die de Amerikanen naar de maan brachten.

Zo heeft de V2 per slot bijgedragen tot de huidige atoomraketten die door hun onvoorstelbare vernietigingskracht grote oorlogen als de Tweede Wereldoorlog ondenkbaar maken, zelfs voor de grootste waanzinnige die weet dat hij dan zelf zal sterven. En de raketten dragen in hoge mate bij aan de verkenning van het heelal waarvan we nu ontdekken dat die veel groter is dan ik op school leerde. Dat het misschien geen einde en begin heeft. Het vergaren van die kennis is gedrenkt in het bloed van de honderdduizenden soldaten, burgerslachtoffers en dwangarbeiders.

De geschiedenis van de Vergeltungswaffen is een geschiedenis van menselijke wreedheid en van menselijke grootheid…